Złota Brama w Jerozolimie

Złota Brama – najbardziej tajemnicza brama Jerozolimy

Spośród ośmiu bram Starego Miasta Jerozolimy Złota Brama jest bez wątpienia najbardziej tajemnicza. Łączy w sobie historię, archeologię oraz tradycje trzech religii monoteistycznych. Co ciekawe, nawet jej nazwa kryje w sobie zagadkę.

Mieszkańcy Jerozolimy od wieków nazywają ją Szar ha-Rachamim (שער הרחמים), czyli Bramą Miłosierdzia. Określenie „Złota Brama” wywodzi się natomiast z tradycji chrześcijańskiej i nie występuje ani w Biblii hebrajskiej, ani w starożytnych źródłach żydowskich.

Najprawdopodobniej nazwa ta narodziła się podczas tłumaczenia Nowego Testamentu. W Dziejach Apostolskich czytamy o uzdrowieniu chromego siedzącego przy „Pięknej Bramie” Świątyni (Dz 3,2.10). Grecki tekst używa słowa ὡραία (hōraia), oznaczającego „piękną”, „wspaniałą” lub „okazałą”. Kiedy jednak w IV wieku św. Hieronim tłumaczył Biblię na łacinę, zamiast oddać znaczenie greckiego słowa, użył podobnie brzmiącego wyrazu aurea, oznaczającego „złotą”. W ten sposób w łacińskiej Wulgacie pojawiła się nazwa Porta Aurea – „Złota Brama”, która z czasem rozpowszechniła się w całym chrześcijańskim świecie.

Trzeba jednak dodać, że większość biblistów nie utożsamia „Pięknej Bramy” z Dziejów Apostolskich z dzisiejszą Złotą Bramą. Prawdopodobnie chodziło o jedną z bram prowadzących na dziedzińce Świątyni. Mimo to określenie „Złota Brama” na trwałe przylgnęło do wschodniej bramy Jerozolimy i jest dziś powszechnie używane.

Sama brama jest również wyjątkowa pod względem historycznym. Jest najstarszą spośród ośmiu zachowanych bram Starego Miasta i jedyną, która istniała jeszcze przed przebudową murów Jerozolimy dokonaną przez sułtana Sulejmana Wspaniałego w latach 1539–1542.

W czasie tej wielkiej przebudowy powstały niemal wszystkie bramy widoczne obecnie w murach miasta: Brama Jafy, Brama Damasceńska, Brama Syjońska, Brama Lwów (św. Szczepana), Brama Gnojna oraz Brama Heroda.

Nową Bramę wybito dopiero pod koniec XIX wieku. Jedynie Złota Brama zachowała swoje dawne położenie i została włączona do nowych murów, choć pozostawiono ją zamkniętą.

Większość archeologów uważa, że obecna budowla z charakterystycznymi dwoma łukowymi portalami powstała w okresie bizantyjskim, prawdopodobnie w VI lub na początku VII wieku. Inni badacze datują ją na początek panowania muzułmańskiego. Coraz częściej przyjmuje się jednak, że niezależnie od daty obecnej konstrukcji została ona wzniesiona na fundamentach znacznie starszej bramy prowadzącej na Wzgórze Świątynne, której początki mogą sięgać czasów Drugiej Świątyni.

Brama prowadząca na Wzgórze Świątynne

Jeśli staniemy na Górze Oliwnej i spojrzymy w stronę Starego Miasta, nasz wzrok niemal natychmiast zatrzyma się na tej niezwykłej budowli. Jej dwa monumentalne, zamurowane łuki od wieków kontrastują z ruchem panującym przy Bramie Jafy czy Bramie Damasceńskiej. Zamknięta dla przechodniów, a jednocześnie położona dokładnie naprzeciw Góry Oliwnej, Złota Brama od stuleci fascynuje pielgrzymów, historyków i archeologów.

To właśnie tutaj spotykają się historia Jerozolimy, odkrycia archeologiczne oraz tradycje żydowskie, chrześcijańskie i muzułmańskie, które od wieków wiążą to miejsce z oczekiwaniem na nadejście Mesjasza i dzień Bożego sądu.

Złota Brama znajduje się w południowej części wschodniego muru Starego Miasta. Warto jednak pamiętać, że ten fragment murów jest jednocześnie wschodnią ścianą Wzgórza Świątynnego. Oznacza to, że gdyby brama została otwarta, prowadziłaby bezpośrednio z Doliny Kidron na teren Wzgórza Świątynnego – miejsca, gdzie stała niegdyś Świątynia Salomona, a następnie Druga Świątynia.

Od strony Wzgórza Świątynnego za fasadą bramy znajdują się sklepione pomieszczenia przykryte kopułami. Schody prowadzące z poziomu wzgórza pozwalały kiedyś dostać się do wnętrza bramy, co pokazuje, że była ona nie tylko przejściem w murze, lecz także rozbudowanym elementem całego kompleksu.

Niewiele osób zdaje sobie sprawę, że za zewnętrzną fasadą kryje się rozbudowana konstrukcja. Po zachodniej stronie, od strony Wzgórza Świątynnego, znajdują się pomieszczenia przykryte kopułami. Można do nich wejść schodami prowadzącymi w dół z poziomu Wzgórza Świątynnego. Świadczy to o tym, że brama była nie tylko przejściem w murze, ale również ważnym elementem architektonicznym całego kompleksu.

wnętrze z kopułowymi pomieszczeniami od strony Wzgórza Świątynnego,

Cmentarz u stóp bramy

Przed Złotą Bramą rozciąga się muzułmański cmentarz, który pokrywa zbocze opadające ku Dolinie Kidron, zwanej także Doliną Jozafata. Jest to jedno z najstarszych miejsc pochówku w Jerozolimie.

Na przestrzeni wieków cmentarz stopniowo się powiększał, zajmując niemal całą przestrzeń przed bramą. Jednocześnie obecność żydowska i chrześcijańska w tej części miasta malała wraz ze zmianami politycznymi i kolejnymi podbojami Jerozolimy.

Dlaczego brama została zamurowana?

Nie wiadomo dokładnie, kiedy Złota Brama została zamknięta. Historycy przedstawiają dwie główne hipotezy.

Według pierwszej z nich zamurowano ją podczas walk między Arabami i krzyżowcami, pomiędzy XI a XIII wiekiem, aby utrudnić zdobycie miasta od strony wschodniej.

Druga teoria wiąże zamknięcie bramy z panowaniem sułtana Sulejmana Wspaniałego, który w latach 1539–1542 odbudował mury Jerozolimy. To właśnie wtedy brama mogła zostać definitywnie zamurowana jako element systemu obronnego miasta. Wiadomo natomiast, że ostatnie większe prace wzmacniające konstrukcję przeprowadzono za panowania osmańskiego w 1891 roku.

Choć względy militarne były zapewne najważniejszym powodem jej zamknięcia, wielu historyków uważa, że znaczenie religijne tego miejsca również mogło odegrać istotną rolę.

Brama sądu i nadejścia Mesjasza

Wyjątkowe znaczenie Złotej Bramy wynika przede wszystkim z jej związku z biblijnymi proroctwami.

Prorok Zachariasz zapowiada dzień, w którym Pan stanie na Górze Oliwnej, leżącej na wschód od Jerozolimy:

„W owym dniu staną Jego stopy na Górze Oliwnej...” (Za 14,4).

Ponieważ Góra Oliwna znajduje się dokładnie naprzeciw Złotej Bramy, od wieków pojawiało się przekonanie, że właśnie tędy Mesjasz wkroczy do Jerozolimy.

Podobną symbolikę odnajdujemy u proroka Joela. Zapowiada on, że w Dolinie Jozafata Bóg zgromadzi wszystkie narody, aby je osądzić (Jl 4,2).

Sama nazwa „Jozafat” oznacza „Pan sądzi”, dlatego wielu badaczy utożsamia tę dolinę z Doliną Kidron, znajdującą się bezpośrednio przed Złotą Bramą.

W starożytnym Izraelu sądy często odbywały się w bramach miasta. Nic więc dziwnego, że w tradycji żydowskiej, chrześcijańskiej i muzułmańskiej właśnie Złota Brama zaczęła być kojarzona z dniem ostatecznego sądu.

Złota Brama a Jezus i Jego uczniowie

Złota Brama zajmuje szczególne miejsce również w tradycji chrześcijańskiej. Od pierwszych wieków była utożsamiana z drogą, którą Jezus miał wkroczyć do Jerozolimy podczas swojego triumfalnego wjazdu przed świętem Paschy. Ewangelie opisują, że Jezus zstąpił z Góry Oliwnej, przekroczył Dolinę Kidron i udał się prosto do Świątyni (Łk 19,37; Mk 11,11).

Ponieważ Złota Brama znajduje się dokładnie naprzeciw Góry Oliwnej i prowadzi bezpośrednio na Wzgórze Świątynne, wielu chrześcijańskich autorów uznało ją za najbardziej prawdopodobne miejsce tego wydarzenia.

Choć Ewangelie nie podają nazwy bramy, topografia miasta sprawia, że taka możliwość jest całkowicie uzasadniona.

Z tą samą drogą można również powiązać działalność pierwszych uczniów Jezusa. Po Jego zmartwychwstaniu apostołowie niemal codziennie przebywali na terenie Świątyni. Dzieje Apostolskie podkreślają, że „codziennie jednomyślnie przebywali w świątyni” (Dz 2,46), a Piotr i Jan regularnie udawali się tam na modlitwę (Dz 3,1). Często spotykali się także w krużganku Salomona, położonym przy wschodniej stronie Wzgórza Świątynnego (Dz 3,11; 5,12).

Jeżeli uczniowie przychodzili od strony Góry Oliwnej lub Betanii – a właśnie tam Jezus często przebywał w ostatnim tygodniu swojego życia – najbardziej naturalną drogą prowadzącą na teren Świątyni było wejście od wschodu. Nie można tego udowodnić na podstawie tekstu biblijnego, ponieważ Dzieje Apostolskie nie wymieniają konkretnej bramy.

Jednak zarówno topografia Jerozolimy, jak i codzienne funkcjonowanie Świątyni sprawiają, że Złota Brama mogła być dobrze znana Jezusowi oraz Jego uczniom.

Warto jednak odróżnić tę tradycję od wydarzenia opisanego w trzecim rozdziale Dziejów Apostolskich. Tam Piotr i Jan uzdrawiają chromego siedzącego przy „Pięknej Bramie” Świątyni (Dz 3,2.10). Przez wiele stuleci utożsamiano ją ze Złotą Bramą, jednak większość współczesnych biblistów uważa, że chodziło o jedną z bram prowadzących na wewnętrzne dziedzińce Świątyni, najczęściej identyfikowaną z Bramą Nikanora.

Mimo to właśnie ten fragment przyczynił się do rozpowszechnienia w tradycji chrześcijańskiej nazwy „Złota Brama”, która z czasem zaczęła oznaczać wschodnią bramę Jerozolimy.

Co kryje się pod dzisiejszą Złotą Bramą?

Obecna Złota Brama nie jest pierwszą bramą, która znajdowała się w tym miejscu. Badania archeologiczne wykazały, że dzisiejsza konstrukcja została wzniesiona nad pozostałościami znacznie starszej bramy. Jej najbardziej charakterystycznym elementem jest zachowany łuk znajdujący się kilka metrów poniżej obecnego poziomu wejścia.

To odkrycie pokazuje, że miejsce to pełniło funkcję przejścia przez wschodni mur Jerozolimy na długo przed powstaniem obecnej budowli. Pytanie brzmi jednak: z jakiego okresu pochodzi starsza brama?

Jedna z hipotez zakłada, że mogła ona powstać w późnym okresie rzymskim, po roku 130 po Chr., kiedy cesarz Hadrian odbudował zburzoną Jerozolimę jako rzymską kolonię Aelia Capitolina. W tym czasie na miejscu zburzonej Świątyni Żydowskiej powstała świątynia poświęcona Jowiszowi. Niektórzy badacze przypuszczali więc, że starsza brama mogła prowadzić właśnie do tego pogańskiego kompleksu.

Hipoteza ta napotyka jednak poważne trudności. Z okresu Aelia Capitolina zachowały się w Jerozolimie dwa dobrze znane łuki. Pierwszy znajduje się pod dzisiejszą Bramą Damasceńską, drugi natomiast można zobaczyć w klasztorze Sióstr Syjonu. Jest on powszechnie znany jako łuk Ecce Homo, ponieważ przez wiele stuleci błędnie uważano, że właśnie tam Piłat wypowiedział słowa: „Oto człowiek”.

Oba te łuki mają charakterystyczną rzymską konstrukcję złożoną z koncentrycznych pasów kamiennych, stopniowo cofających się ku górze. Tymczasem łuk znajdujący się pod Złotą Bramą został wykonany w zupełnie inny sposób. Zbudowano go z gładkich, klinowych ciosów kamiennych, typowych dla wcześniejszych technik budowlanych. Różnice są na tyle wyraźne, że większość archeologów odrzuca datowanie tej konstrukcji na okres Hadriana.

Czy zatem starsza brama mogła pochodzić z czasów Heroda Wielkiego, który przebudował Świątynię i znacznie rozbudował Wzgórze Świątynne?

Także ta możliwość wydaje się mało prawdopodobna. Żydowski historyk Józef Flawiusz wyraźnie pisze, że podczas swojej wielkiej przebudowy Herod nie przebudowywał wschodniego muru otaczającego Wzgórze Świątynne (Wojna żydowska V, 184–189). Jeśli relacja Flawiusza jest dokładna, oznacza to, że znajdująca się pod Złotą Bramą konstrukcja musi być starsza od czasów Heroda.

To prowadzi wielu badaczy do wniosku, że fundamenty obecnej Złotej Bramy mogą sięgać nawet okresu Drugiej Świątyni, a być może jeszcze wcześniejszych etapów rozwoju Jerozolimy. Choć dokładne datowanie pozostaje przedmiotem dyskusji, niemal wszyscy zgadzają się, że dzisiejsza bizantyjska (lub wczesnoislamska) brama nie powstała na pustym miejscu. Została wzniesiona nad znacznie starszym przejściem, które od wieków prowadziło z Doliny Kidron na Wzgórze Świątynne.

To jest Łuk Ecce Homo, znajdujący się w klasztorze Sióstr Syjonu przy Via Dolorosa w Jerozolimie. Współczesna archeologia odrzuca tę identyfikację. Łuk powstał około sto lat po śmierci Jezusa, dlatego nie może być miejscem opisanym w Ewangelii Jana. Dla archeologów jest jednak niezwykle ważny, ponieważ stanowi doskonały przykład architektury rzymskiej z czasów Hadriana. To właśnie z nim porównuje się łuk znajdujący się pod Złotą Bramą. Różnice w sposobie obróbki kamienia i konstrukcji wskazują, że starsza brama pod Złotą Bramą prawdopodobnie nie pochodzi z okresu Aelia Capitolina.

Brama, która wciąż przemawia

Dziś Złota Brama pozostaje zamknięta. Jej dwa zamurowane portale są niemymi świadkami niemal dwóch tysięcy lat historii Jerozolimy. Jednak dla milionów wierzących pozostaje czymś więcej niż tylko zabytkiem. Jest miejscem, w którym spotykają się historia, archeologia i biblijne proroctwa – symbolem oczekiwania na dzień, w którym Bóg ostatecznie objawi swoją sprawiedliwość i swoje królestwo.